نقشه ها، ارزشيابی از نقشه ها و نقشه های آموزشی گنگ
نام خدا
نقشه يکی از مهمترين ابزار آموزشی درجغرافياست. دربين علوم مختلف علم جغرافيا بيشترين استفاده را از نقشه و علم کارتوگرافی مي برد.در واقع جغرافيای بدون نقشه همانند ماهی بدون آب می ماند. در علم جغرافيا سؤالات اساسی وجود دارد که يکی از مهمترين آن سؤال «کجا » می باشد که برای دريافت پاسخ آن احتياج به نقشه می باشد.در واقع کوتاهترين را رسيدن به جواب همان نقشه می باشد. مارت ، جغرافيا را علم پراکندگی می داند.در اين تعريف اهميت استفاده از نقشه در مطالعات جغرافيايي مورد توجه قرار می گيرد.
درکتابهای مختلف جغرافيا دردوره های ابتدائی، راهنمايي و دبيرستان از نقشه برای آموزش موضوعات جغرافيايي زياد استفاده می شود و دبيران جهت يادگيری عميق موضوعات مختلف توسط دانش آموزان نيز از نقشه بعنوان يکی از وسايل کمک آموزشی زياد استفاده می کنند. استفاده از نقشه ها نيز از روشهای مختلف نظير فيلم ، تابلوهای الکترونيکی ونقشه های گنگ می باشد. اما در اغلب مدارس ابزار کمک آموزشی نوين کمتر به چشم می خورد علاوه بر آن دانش آموزان نمی توانند اين وسايل را به منزل ببرند بنابر اين تهيه نقشه های گنگ می تواند اين مشکل را بر طرف نمايد.
معمولاً دبيران در مقاطع مختلف تحصيلی بخشی از ارزشيابی در س جغرافيا را به نقشه اختصاص می دهند. طبق بررسی های انجام شده از ده کلاس مختلف دختر و پسر در درس جغرافيا (1) دوره متوسطه تنها 30درصد از دانش آموزان توانستند از دو يا سه نمره ای که دبير بر ای نقشه درنظر گرفته بود،کسب کنند. اما در صورتی که به دانش آموزان آموزش داده شود، اين وضعيت بر عکس خواهد بود.يکی از مهمترين روشها آموزش از طريق نقشه های گنگ می باشد. لذا در اين مجموعه هدف اين است که :
1- اطلاعات علمی پيرامون نقشه در اختيار دبيران محترم قرار گيرد.
2- دانش آموزن از طريق نقشه گنگ تهيه شده موضوعات مربوط به نقشه را بهتر ياد بگيرند.
3- دبيران محترم با انواع سؤالات در ارزشيابی نقشه ها آشنا شوند.
تعريف نقشه
نقشه تصوير افقی و قرادادی بخشی از سطح زمين يا منطقه جغرافيايي يا تمام کره زمين می باشد که به طريقه هندسی عوارض موجود درسطح زمين را بر روی سطح مستوی نشان می دهد.( مديری و خواجه ، 1377، 17 )
کارتوگرافی به معنی ترسيم نقشه می باشد. که از دو واژه کارت به معنی نقشه و گراف به معنی ترسيم می باشد.در واقع واژه کارت می تواند نشان دهنده موضوعات طبيعی ، انسانی ، اقتصادی و غيره باشد. در زبان فرانسه به نقشه های جغرافيايی کارت می گويند. درزبان انگليسی واژه map به جای کارت بکار می رود.
تاريخچه پيدايش نقشه
در اين مجموعه تنها مختصری از پيدايش نقشه جهت اطلاع همکاران بطان می شود. قديمی ترين نقشه های بجامانده تابلوی گلی که در بابل کشف شده است و حدود پنج هزار سال قدمت دارد.يکی ديگر از نقشه ها مربوط به دره رود نيل درکشور مصر مي باشد. اراتوستن از بنيانگذاران علم جغرافيا اولين بار محيط کره زمين را اندازه گيری کرد.بطلميوس نيز تلاش های زيادی در علم کارتوگرافی نمود. نظريه چهار گوش بودن دنيا موجب ترسيم نقشه های چند گوش در يو نان شد و نقشه هايي نيز تهيه شد اور شليم را به عنوان مرکز عالم نشان می داد. و زمين به سه منظقه آسيا ، اروپا و آفريقا تقسيم شده بود. در اين نقشه دورترين مکان شناخته شده شرق بود و معتقد بودند بهشت در دوردست های شرق قرار دارد.در دوره قرون وسطی نقشه راههای بنادر لنگر گاها تهيه شد ولی اين نقشه ها تنها در اختيار کسانی بود که آنها را در قيد تملک خود می دانستند.
دريانوردان و سياحانی از قبيل کريستف کلمب ، واسگو دو گاما ، کابوت ، ماژلان و الکانو در اواخر قرن پانزدهم اوايل قرن شانزدهم ميلادی کشفياتی را داشتند که موجب علاقه مردم شد. و بر اساس آن نقشه هايي را ترسيم کردند. اختراع صنعت چاپ و عکاسی ، توليد انبوه نقشه ها را امکان پذير ساخت . بنگاههای بزرگ نقشه کشی مثل مرکاتور رياضيدان و جغرافيدان معروف هلندی درهلند ودر فرانسه در تهيه انواع نقشه ها نقش بسزايي داشتند.
در اواسط قرن هجدهم فرانسويها تهيه نقشه توپوگرافی کشورشان را آغاز کردند.به مرور زمان کارتهيه نقشه به شيوه سنتی جای خود را به کارتوگرافی مدرن داد که بيشتر از رايانه در ترسيم نقشه ها استفاد ه می شود. و از طريق ماهواره ها و هواپيماها تصاويری که از سطح زمين گرفته می شود کمک زيادی درتهيه انواع نقشه ها می کنند.
علايم قرادادی
بطور کلی تفاوت زيادی بين يک نقشه و عکس وجود دارد . عکسها عين طبيعت را با تمام جزئيات نشان ميدهند. اما نقشه ها هيچ شباهتی با پديده های سطح زمين ندارند . در نقشه ممکن است بسياری از پديده های حذف شوند. فقط پديده هايي که مورد نياز است به ما نشان داده می شود. بنابر اين نمايش نوع، موقعيت ، و ابعاد عوارض و پديده های عينی و ذهنی به وسيله علايم از و يژگی نقشه است.( يمانی1382، 100)
بنابر اين درکنار همه نقشه ها برای معرفی پديدها ی مختلف از يک سری علايم قرادادی استفاده می شود. که تا خواننده بتواند با توجه به آن علايم پديده های مختلف را بر روی نقشه و مکانهای آن را مشخص کند. هر علايم در روی نقشه بايد بيانگر موقعيت خصوصيت يک پديده در روی زمين باشد.حتی اندازه و شکل آن نيز می تواند اهميت نسبی کمی داشته باشد.بطور کلی پديده های زمين زياد هستند نمی توان برای همه آنها علايم تعيين کرد و علاوه بر آن د ر کشور های مختلف نيز متفاوت می باشند.
علايم قرادادی به دو گروه علايم حقيقی و مجاز تقسيم می شود.
1- علايم حقيقی- پديده های قابل رويت محسوب می شوند مانند کوه ، قله و رود و.......
2-علايم مجازی- موضوع مورد نمايش آنها وجود خارجی نداشته يا فاقد شکل قابل مشاهده می باشند مثل تراکم جمعيت- ميزان سواد
در بر خی از نقشه ها علايم به چهار گروه تقسيم می شوند:
1-فرهنگی مانند :ساخته دست بشر است. مانند شهرها – راه ارتباطی
2- هيدروگراف مانند: رود ها – چشمه ها- قنات –درياچه ها
3- هيستومتريک علايم توپوگرافی که ناهمواريها و پستی بلنديها را نشان می دهد.
4- علايم پوششی مانند: جلگه ، زمين زراعی که با زمينه سبز نشان داده می شود.
علايم از لحاظ شکل نيز تقسيم می شوند:
1- علايم خطی مانند راهها، رود ،مرز و...
2- علايم سطحی مانند: پهنه مساحتی ، سطح يک شهر ،جنگل و...
۳-علايم موقع مانند: موقعيت يک شهر، چشمه، محل اسکان
روشهای ارزشيابی از نقشه ها
با توجه به بررسی های انجام شده از سؤالات مربوط به نقشه مشخص گرديدکه تقريباً همه دبيران از يک روش استفاده کردند.درصورتی که می توان با شيوه های ديگر سؤالات نقشه ها را کاربردی تر کرد.
مثال: نوع سؤالی که دبير ان بکار می برند.
1- کدام رود است؟ می توان از روشهای دو م وسوم نيز استفاده کرد.
روش دوم :
2- علامت سؤال بر روی نقشه کدام پديده جغرافيايي است؟
روش سوم:
3- قله دماوند و جلگه گيلان را از روی نقشه پيدا کرده و در محل آن بنويسيد؟
دبيران محترم سعی کنند علايم قرادادی را با توجه به پديده های مورد نظر در کنارنقشه بياورند. ضمناًً دو مورد نقشه گتگ جهان و نقشه کشور ايران بر اساس اطلاعات کتاب جغرافيای (1) به همراه اطلا عات در دو بر گه جدا گانه تهيه شده است . به تعداد دانش آموزان تکثير شود و در اختيار آنها قرار گيرد.اطلاعات نقشه های تهيه شده بيشترين درصد از اطلاعات مربوط به کتاب جغرافيای (1) می باشد. تجربه نشانداده است .چنانچه دبيران محترم حتی يک جلسه بعنوان کار در کلاس با دانش آموزان کار کنند ، تقريباً همه دانش آموزان اطلاعات نقشه را فرامی گيرند و در امتحان نيز حد اکثر نمره را کسب خواهند کرد.
منابع و مآخذ
1- يمانی ،مجتبی،مبانی نقشه خوانی،انتشارات دانشگاه تهران،چاپ دوم ،1382
2-شکوهی ، حسين، فلسفه جغرافيا ، انتشارات آرين،چاپ هفتم ، 1373
3-مديری ، مهدی ، خواجه ، خسرو، کارتو گرافی مدرن GIS ، انتشارات سازمان جغرافياي نيرو های مسلح، 1377
این وبلاک متعلق به گروه آموزشی جغرافیا اداره آموزش وپرورش شهرستان رامسر بوده و از این طریق مطالب علمی پژوهشی مرتبط با درس جغرافیا به اطلاع دبیران و دانش آموزان شهرستان و عموم می رسد.