گروه آموزشی جغرافیا  شهرستان رامسر

به نام خدا

      زمين لغزشها يكي از دهها بلاي طبيعي است كه در نقاط مختلف كره خاكي اتفاق مي افتد . وقوع لغزشها هر ساله خسارات مالي وگا هاً جاني  در نقاط مختلف دنيا ببار مي آورد، بنابر اين آگاهي از عوامل مؤ ثر در وقوع  آن باوجود مستعد بودن مناطق شمال كشور در وقوع اين پديده براي دانش آموزان و دبيران و برنامه ريزان لازم مي باشد.

تعريف:زمين لغزه يكي از حركات توده اي است.حركات توده اي به تمام فرايندهايي كه بصورت يكپارچه و كم و بيش بزرگي از مواد را به حركت در مي آورند،مي گويند.حركات توده  اي به دو خانواده بزرگ لغزشها و سولي فلوكسيون تقسيم مي شوند. لغزش يا جريان  مواد به موقعيت آنها و نيروهاي  جاذبه وابسته است. در اينجا خزش آرام رو به پايين خاك و خرده سنگها  و حركت سريع  و لغزشهايي  بامقياس بزرگ نيز جزء حركات توده اي  است.. حركات توده اي بر اساس جهت حركت (قائم ، جانبي ومورب) و نوع حركت(لغزش و سولي فلوكسيون)تقسيم مي شوند .

      لغزش پايين آمدن يكپارچه و نسبتاً سريع مواد در طول  دامنه ها را گويندكه سطح آن غالباٌنيمرخ كاو وخميده دارد.لغزشها به دو گروه چرخشي و انتقالي  و گاهي به مركب تقسيم مي شوند.با و قوع لغزش درسطح زمين گسيختگيهايي ايجاد مي شود كه از نوع صفحه اي،مدور و واژگون مي باشند.نوعي ديگر از تقسيم بندي زمين لغزشها را برانسيدن  در سال 1971 ارائه داد. لغزش موادبه علت نفوذ آب در آنها ( مدور، مضاعف . مدور متوالي) لغزش در طبقات سنگ( لغزش طبقات سنگ،لغزش قطعات بزرگ، غير مدور ولغزش گلي )

يكي از موارد كلي كه در وقوع زمين لغزه ها مؤثر است مقاومت برشي ( مقاومت در مقابل جداشدن ) توده خاك و يا سنگ است كه عوامل مختلف در آن مؤثر مي باشند بنابر اين هر يك از عواملي كه در افزايش يا كاهش  مقاومت برشي دامنه ها تأثير گذارهستند مي توانند در وقوع لغزشها مؤثر باشند.  

پايداري يك دامنه توسط عامل F_S تعريف مي شود.

اگر1  <  F_S باشد پايداري برقرار است ولي اگر2/1 >F_Sباشد نگراني وجود دارد ولي اگر1  > F_S  باشد قريب الوقوع است . يكي از موارد كلي كه در وقوع زمين لغزه ها مؤثر است مقاومت برشي ( مقاومت در مقابل جداشدن ) توده خاك و يا سنگ است كه عوامل مختلف در آن مؤثر مي باشند و به دو گروه تقسيم     مي شوند . ) عواملي كه در كاهش مقاومت برشي مؤثرند مي تواند برش داخلي يا خارجي باشد . داخلي تغييرات فيزيكي و شيميايي مواد سنگ بستر و خاك و نيروي خارجي كه گاهي طبيعي و گاهي انسانها هستند

عوامل مؤثر در وقوع زمين لغزشها

عواملي موجب كاهش مقاومت برشي مي شوند ودر وقوع لغزشها مؤثرند :

1) هوازدگي و واكنشهاي فيزيكوشيميايي ( نرم شدن و ملايم شدن شكافهاي رسها ، تخريب فيزيكي سنگها ، آبگيري كانيهاي رس ، خشك شدگي شكافهاي رسها و خشك شدگي رس و شيل و سنگ شدگي – هوازدگي كارايي چسبندگي را كاهش مي دهد و زاويه مقاومت برشي را كم مي كند .

2) تغييرات در نيروهاي موجود در بين دانه ها در ارتباط با آب محتوي رسوب ( اشباع شناوري ، كم شدن فشار بين دانه اي ) ، نرم شدن مواد

3) تغييرات در ساختمان شيلها و استحكام پذيري رسها .

4) فساد و يا پوسيدگي ريشه ها در اثر از بين رفتن پوشش گياهي محيط.

5) لايه هايي كه با افزايش ميزان آب مقاومت برشي آنها كاهش مي يابد ، كاهش چسبندگي داخلي

6) در سنگ بستر گسلها ، سطوح لايه بندي ، درزها ، تورق شيست، شكافها ، مناطق برش خورده

7) باران : افزايش بارش موجب ارتفاع بيشتر سفره آب زيرزميني يا دخالت انسان مثلاً سدها    مي شود كه موجب افزايش فشار آب متخلخل مي شود .

8) سنگ بستر : تراكم درزها يا گسستگيهاي سنگ ، اندازه قطعات سقوط كننده ، را تعيين مي نمايند جهت و مسيلهاي درز با توجه به سمت شيب سطح زمين رابطه مستقيم با پايداري كلي  خاك دارد . اگر رسها ( لايه هاي سست و ضعيف ) زير لايه هاي چسبيده تر قرار گيرند هر قدر ضخامت رس بيشتري در معرض فشار باشد ، احتمال ناپايداري بيشتر است .

9)جهت درز در معبد آب مهم است كه مقاومت صفحه درز بر تركيب كاني سنگ بستر بستگي دارد. كوارتز و كلسيت با مرطوب شدن مقاومت افزوده مي شود اما كانيهاي طلق مانند (مونت موري لونايت) كاني رس مقاومت برشي كم مي شود .

10) پوشش گياهي : قطع بي رويه پوشش گياهي باعث مي شود كه ريشه گياهان كه نقش مهمي   در تثبيت اسكلت خاك دارند ، از بين رفته و در نتيجه مقاومت برشي نيز كاهش مي يابد . پوشش گياهي از تابش مستقيم خورشيد جلوگيري كرده و از تخريب ساختمان خاك مي كاهد و مقداري از  آب را به وسيله عمل تبخير و تعرق كم كرده و برگ درختان از برخورد سريع آب باران به زمين جلوگيري مي كند .

11) نوع خاك : بعنوان نمونه خاك رس ابتدا آب را جذب ولي پس از جذب متورم مي شود و ديگر نگهداري آن كم و اشباع مي شود و نهايتاً اگر در جهت شيب باشد روي سنگ مادر غير مقاوم به سمت پايين حركت مي كند . ويژگي فيزيكي خاك مانند بافت ، ساختمان خاك ، چسبندگي ، شكل دامنه ، تراكم نسبي ، نفوذپذيري ، تخلخل در تعيين مقاومت برشي مؤثر مي باشند كه ضعف در آنها موجب كاهش مقاومت خواهد شد . اگر در رس يك برش ايجاد شود تنشهاي رس افت مي كند و درزها به حدي باز مي شوند كه آب در آن عبور مي كند . مقاومت برشي كاهش مي يابد .

عواملي كه موجب افزايش فشار برشي شده ودر وقوع لغزشها مؤثرند :

1) انسان : انسان با حفر قاعده دامنه، دامنه هاي پرشيب ايجاد مي كند و باعث برداشت قسمتي از حامي و حايل قاعده نيز مي شود ، انحراف بيش از اندازه آب در دامنه ها از بين بردن پوشش گياهي ، احداث جاده ها ، ايجاد ساختمانها ( بارگذاري ) شخم نامناسب ( شخم در جهت شيب و عمود بر خطوط تراز ) زهكشيهاي نامناسب درياچه ها يا مخازن آب ، بريدگيها و حفاريهاي مصنوعي و … از ديگر دخالتهاي انسان مي باشند .

2) هيدرولوژي : جريان رودخانه ها نقش مهمي در زيربري خاك داشته كه در نتيجه انفصال بين دانه هاي خاك بوجود مي آيد ، شست و شوي مواد دانه اي با فرسايش درز آبي ، كاهش وزن توده خاك در پايين دست در اثر زيربري موجب تسريع حركت توده خاك در جهت شيب مي شود .

3) شيب : يكي از عوامل اصلي لغزشهاست . هر چه شيب بيشتر باشد و طول آن نيز بيشتر باشد فشار بيشتري بر خاك دامنه وارد شده و قدرت جاذبه نيز افزايش مي يابد . در صورت برش خاك تأثير شيب چند برابر مي شود . وجود لايه هاي رسي و مارني اگر در جهت شيب زمين شناسي باشند مانند سطوح صابوني عمل مي كنند .

4) تنشهاي انتقالي زمين: مانند زمين لرزه ها و عبور دائم وسايل نقليه سنگين ، جابجايي گسلها و فرونشيني نيز در افزايش مقاومت برشي مؤثرند .

5) جابجايي تكيه گاهي جانبي و برشهاي داخلي – شيبدار شدن دامنه:  فرسايش بر اثر    رودخانه ها ، يخچالها ، عمل امواج و هوازدگي .

6) اضافه شدن بار دامنه اي: پوشش گياهي ، فشارهاي نشستي آبهاي نفوذي ساختمانها ، تجمع مواد واريزه اي ، دفن و انبار كردن فضولات                                             فشار جانبي : وجود آب در تركها ، آماس پذيري رسوب ، آزاد شدن فشار .

8) پوشش گياهي درختان : فشارهاي نشستي آبهاي نفوذي ، ساختمانها و انواع ساخت و سازهاي ديگر در سطح شيبهاي ناپايدار نيز مؤثر مي باشند .

 منابع:

9- احمدي ، حسن ، ژئومرفولوژي كاربردي ( فرسايش آبي  ) ، چاپ اول ، انتشارات دانشگاه تهران1367، جلد اول

10- اسميت ، كيت ، مخاطرات محيطي ، ترجمه گودرزي نژاد شاهپور ، مقيمي ابراهيم ، چاپ اول ، انتشارات سمت ، 1382

7- رفاهي ، حسينقلي ، فرسايش آبي و كنترل آن ، چاپ سوم ، دانشگاه تهران ، 1377

8- زمرديان ، جعفر ، ژئومرفولوژي ايران ( فرايندهاي اقليمي و ديناميك بيروني ) ، چاپ اول ، دانشگاه فردوسي مشهد ، 1381 ، جلد دوم .

9- شريعت ، محمدجعفر ، زمين لغزش مباني و اصول پايداري شيبهاي طبيعي ، چاپ اول ، انتشارات سازه 1375 .

 10- علايي طالقاني ، محمود ، ژئومرفولوژي ايران ، چاپ اول ، نشر قومس ، تهران 1381

11- فريفته، جمشيد، تحليلهاي كمي در ژئومرفولوژي،چاپ اول، انتشارات دانشگاه تهران،6 137

12- كك ، روژه ، ژئومرفولوژي اقليمي ، ترجمه محمودي فرج اله ، چاپ دوم ، دانشگاه تهران ، 1373 ، جلد دوم .

13- كك ، روژه ، ژئومرفولوژي ساختماني و ديناميك بيروني محمودي ، فرج اله ، چاپ سوم ، انتشارات دانشگاه تهران ، 1375 ، جلد اول .

14- كوك ، آر . يو . دوركمپ ، جي سي ، ژئومرفولوژي و مديريت محيط ، ترجمه گودرزي نژاد ، شاهپور ، چاپ اول ، انتشارات سمت ، تهران ، 1377 ، جلد اول .

15- كوك ، آريو ، دوركمپ ، جي سي ، ژئومرفولوژي و مديريت محيط ترجمه گودرزي نژاد ، شاهپور ، چاپ اول ،  1378 ، جلد دوم  .

رجايي ، عبدالحميد ، كاربرد ژئومرفولوژي در آمايش سرزمين و مديريت محيط، چاپ دوم، نشر قومس ، تهران 1382 .