به نام خدا

 موضوع:بازديد علمی  دبيران  جغرافيا  از زمين لغزه  دره  بابران  در حوضه  آبی صفارودشهرستان رامسر در آذر ماه1391

 تهيه  و تنظيم : حسين سلمليان   سر گروه در س  جغرافيا  دو ره متوسطه شهرستان رامسر

مقدمه

  ویدال دولابلاش از  بزرگان علم جغرافیا در تعریف علم جغرا فیا  آن را علم مشاهده  می داند.   تقریباً  همه  جغرافیدانان  در  آموزش موضوعات  علم جغرافیا  بویژه در مدارس  به  استفاده از  روش مشاهده تأکید زیادی دارند. در واقع طبیعت « آزمایشگاه  جغرافیاست»دبیران و دانش آموزان  با خواندن  موضوعات جغرافیایی آن را بصورت عینی مشاهده  می کنند و یادگیری  عمیق تر اتفاق می افتد.در این راستا با پیشنهاد سرگروه متوسطه جغرافیا ی شهرستان رامسر ،جهت دانش افزایی دبیران  دوره متوسطه و راهنمایی و  انتقال آن  به دانش آموزان، با هماهنگی و همکار ی گروه های آموزشی اد را ه،  در مورخه9/9/1391  دبیران  از نزدیک  این پدیده  را بازدیدکردند. ضمناً این بازدید از ساعت 30/8 دقیقه شروع و تا ساعت  11 به طول انجامید.

موقعیت جغرافیایی  حوضه صفارود ويزگی های  کلی حوضه

   حوضه صفارود بين ً50  َ43 ْ36 تا ً8  َ55 ْ36 عرض شمالي وً0 َ25 ْ50 تا ً39  َ3 ْ50 طول شرقي درغرب شهرستان رامسر قرارگرفته و روند آن شمال غربي وجنوب غربي است. مساحت حوضه 58/136كيلومتر مربع است.                           

        از لحاظ پوشش گياهي سه نوع پوشش( باغات كشاورزي،جنگل،مرتع)در آن وجود دارد.جنگل59 درصد از سطح حوضه را در بر گرفته است. تيپ خاك حوضه بيشتر قهوه اي جنگلي اسيدي،آبرفتي قرمز و پدزوليك،قهوه اي آهكي وآبرفتي درحال تكامل مي باشد.جمعيت بومي در روستاي مناطق شمال شرقي حوضه زندگي مي كنند.فعاليتهاي اقتصادي درحوضه از قبيل كشاورزي، جاده سازي واحداث مسكن درحوضه وجود دارد و بررسيها نشان ميدهدكه انسان ازگذشته تاكنون نقش مهمي درتخريب محيط طبيعي حوضه داشته اند.

.  قديمي ترين لايه زمين شناسي مربوط به دوران اول زمين شناسي( پرمين بالا) با سازند روته  و نسن كه در بخش مركزي حوضه ديده مي شود.بيشترين  مساحت حوضه مربوط به دوران دوم زمين شناسي است كه سازند هاي جواهرده ،شمشك وتيز كوه   والیکاه در آن قرار دارند.رسوبات كواترنري به صورت آبرفت  و پادگانه شني درحاشيه رودخانه ومنطقه جواهرده ديده مي شود.از آثارديگر حركات تكتونيكي گسلها و درزها مي باشند كه در حوضه زياد ديده مي شوند.  ازلحاظ اقليمي تحت تأ ثير عوامل بيروني ( توده هواي مديترانه اي ،گردش عمومي جو، فرابار سيبري ، توده هواي قطبي اروپايي)و عوامل محلي( تابش خورشيد،ارتفاع ، اثر جو، دريا ، پوشش گياهي)مي باشد كه موجب تغييرات دما و ايجاد بارش در سطح حوضه مي شوند. اقليم حوضه يكي از حالتهاي (خيلي مرطوب ، نيمه مر طوب سرد ، مرطوب سرد، و سرد كوهستاني) تقسيم مي شود.متوسط بارش ساليانه درارتفات كمترازهزار متر1142 ميلمتر بالاتراز آن به كمتراز 800 ميلمتر مي رسد. بيشترين بارش باران در فصل پاييز اتفاق مي افتد.حوضه صفارود از رژيم برفي و باراني برخور داراست.رود خانه صفارود پس از عبور از دره هاي پر پيچ وخم به در ياي مازندران مي ريزد.                           

 موقعیت  جغرافیایی و ویژگیهیای   لغزش  در ه بابران

              لغزش دره باران در حوضه صفارود در 15 کیلومتری  شهرستان رامسر و در منطقه جنگلی  و در طبقه میان بند  اتفاق افتاده است.  لغزش موردنظر در ارتفاع 900متری قرار داشته  و دارای  شیب دامنه  بین 25تا 35 درصدو مساحت تقریبی5/2 هکتار  می باشد. این لغزش  در  بین دو جاده   بین جنگلی  در پایین دست و بالا دست  جواهرده  اتفاق افتاده است. در حوضه صفارود  حرکات  تودهای زیادی اتفاق افتاده است  ولی  این  لغزش یکی از بزرگ ترین  آنها در  دهه های اخیر  می باشد .

  در سال  1385    زمین لغزه  های  حوضه صفارود  با کمک  نرم افزار  ArcGIs   جهت  اخذ پایان نامه  کارشناسی  ارشد  توسط  اینجانب مورد بررسی قرارگرفته و  مقاله ای نیز  در  فصل نامه  تحقیقات  جغرافیایی  منتشر شد.در ارتباط با  حرکات توده ای   حوضه  بویژه لغزش ها  بصورت  میدانی و  آزمایشگاهی  عوامل مختلف  لیتوزیکی ، خاک ، هیدرولوژ ی ، پوشش گیاهی ، فیزیوگرافی  ،اقلیم   و فعالیت های انسانی مورد بررسی قرار گرفت در این تحقیق   که در نهایت حوضه پهنه بندی  شده و لغزش مور نظر در پهنه با خطر زیادقرار داشت  بنابر این  وقوع   این لغزش در آن زمان پیش بینی شده بود. با توجه به  اطلاعات   علمی   پژوهشی  که در اختیار بود  عوامل مؤثر در این رانش در اختیار دبیران قرار گرفت  .

 عوامل مؤثر درلغزش دره بابران

در اینجا ابتدا  مواردی  در ارتباط  با  حرکات توده ای  بیان می شود تا بعنوان  اطلاعات دانشی  مورد استفاده دبیران قرار گیرد و سپس بصورت  موردی  عوامل  مؤثر در  لغزش دره  بابران   

تمام فرايندهايي كه بصورت يكپارچه حجم كم و بيش بزرگي از مواد را به حركت درآورند ، حركات توده اي مي گويند . در رابطه با خصوصيات اصلي آنها به دو خانواده بزرگ پديده لغزش و   سولي فلوكسيون تقسيم مي شوند .

حركت توده اي مواد ، جداشدگي و حمل رو به پايين مواد خاكي و سنگي تحت تأثير نيروي جاذبه است . لغزش يا جريان توده اي مواد ، به موقعيت آنها و نيروهاي جاذبه وابسته است . با توجه به اين تعريف خزش آرام رو به پايين خاك و خرده سنگها و حركت سريع و لغزشهايي با مقياس بزرگ نيز جزو حركات توده اي به حساب مي آيند .1

 حركات توده اي بر اساس جهت حركت و نوع آن تقسيم بنديهايي دارند كه عبارتند از :

1) جهت حركت : ( حركات قائم ، جانبي ، مورب )

) نوع حركات : لغزش ، سولي فوليكسيون .

از لحاظ جهت ، حركات قائم وقتي است كه مواد خاكي از سطح صخره و يا فرونشيني به دليل حركت مواد تحت الارضي صورت مي گيرد .

حركات جانبي به دو نوع لغزش و پراكندگي مواد كه معمولاً در يك سطح افقي و يا يك شيب اتفاق مي افتد .

حركات مورب ، دخالت نيروي جاذبه بيشتر است و سه نوع چرخشي ، لغزشي و جرياني را در برمي گيرد

لغزشها به دو گروه چرخشي و انتقالي و گاهي به مركب تقسيم مي شوند .

حركت چرخشي : اغلب در بالاي توده ساقط شده يك سطح فوقاني متمايل به دامنه تپه بجا مي گذارد و با يك سطح سقوط منحني مقعر در طرف بالا ، اين حركت موجب حالت زهكشي سطح گسيختگي شده و فشارهاي دائم و زياد آب در منفذ ايجاد مي كند و ميل به حركت بوجود مي آورد .

لغزش انتقالي : شامل سنگ لغزه ، قطعه لغزه و لغزشهاي سنگريزه اي است كه بر روي سطح برشي تقريباً موازي سطح زمين هستند حركت مي كنند بسياري از آنها در امتداد يك ناپيوستگي نشاندار از قبيل حمل و انتقال يك لايه سست به يك لايه سخت دچار بريدگي مي شود . در برخي لغزشها هر دو نوع لغزش مشاهده مي شود كه مركب گويند .

  است مقاومت برشي ( مقاومت در مقابل جداشدن ) توده خاك و يا سنگ است كه عوامل مختلف در آن مؤثر مي باشند و به دو گروه تقسيم     مي شوند .

عواملي كه در كاهش مقاومت برشي مؤثرند مي تواند برش داخلي يا خارجي باشد . داخلي تغييرات فيزيكي و شيميايي مواد سنگ بستر و خاك و نيروي خارجي كه گاهي طبيعي و گاهي انسانها هستند .

برخي از عوامل كه منجر به تقليل مقاومت برشي مي شوند :

1) هوازدگي و واكنشهاي فيزيكوشيميايي ( نرم شدن و ملايم شدن شكافهاي رسها ، تخريب فيزيكي سنگها ، آبگيري كانيهاي رس ، خشك شدگي شكافهاي رسها و خشك شدگي رس و شيل و سنگ شدگي – هوازدگي كارايي چسبندگي را كاهش مي دهد و زاويه مقاومت برشي را كم مي كند .

2) تغييرات در نيروهاي موجود در بين دانه ها در ارتباط با آب محتوي رسوب ( اشباع شناوري ، كم شدن فشار بين دانه اي ) ، نرم شدن مواد

3) تغييرات در ساختمان شيلها و استحكام پذيري رسها .

4) فساد و يا پوسيدگي ريشه ها در اثر از بين رفتن پوشش گياهي محيط.

5) لايه هايي كه با افزايش ميزان آب مقاومت برشي آنها كاهش مي يابد ، كاهش چسبندگي داخلي

) در سنگ بستر گسلها ، سطوح لايه بندي ، درزها ، تورق شيست، شكافها ، مناطق برش خورده

7) باران : افزايش بارش موجب ارتفاع بيشتر سفره آب زيرزميني يا دخالت انسان مثلاً سدها    مي شود كه موجب افزايش فشار آب متخلخل مي شود .

8) سنگ بستر : تراكم درزها يا گسستگيهاي سنگ ، اندازه قطعات سقوط كننده ، را تعيين          مي نمايند جهت و مسيلهاي درز با توجه به سمت شيب سطح زمين رابطه مستقيم با پايداري كلي  خاك دارد . اگر رسها ( لايه هاي سست و ضعيف ) زير لايه هاي چسبيده تر قرار گيرند هر قدر ضخامت رس بيشتري در معرض فشار باشد ، احتمال ناپايداري بيشتر است .

جهت درز در معبد آب مهم است كه مقاومت صفحه درز بر تركيب كاني سنگ بستر بستگي دارد. كوارتز و كلسيت با مرطوب شدن مقاومت افزوده مي شود اما كانيهاي طلق مانند (مونت موري لونايت) كاني رس مقاومت برشي كم مي شود .

9) پوشش گياهي : قطع بي رويه پوشش گياهي باعث مي شود كه ريشه گياهان كه نقش مهمي   در تثبيت اسكلت خاك دارند ، از بين رفته و در نتيجه مقاومت برشي نيز كاهش مي يابد . پوشش گياهي از تابش مستقيم خورشيد جلوگيري كرده و از تخريب ساختمان خاك مي كاهد و مقداري از 

آب را به وسيله عمل تبخير و تعرق كم كرده و برگ درختان از برخورد سريع آب باران به زمين جلوگيري مي كند .

10) نوع خاك : بعنوان نمونه خاك رس ابتدا آب را جذب ولي پس از جذب متورم مي شود و ديگر نگهداري آن كم و اشباع مي شود و نهايتاً اگر در جهت شيب باشد روي سنگ مادر غير مقاوم به سمت پايين حركت مي كند . ويژگي فيزيكي خاك مانند بافت ، ساختمان خاك ، چسبندگي ، شكل دامنه ، تراكم نسبي ، نفوذپذيري ، تخلخل در تعيين مقاومت برشي مؤثر مي باشند كه ضعف در آنها موجب كاهش مقاومت خواهد شد . اگر در رس يك برش ايجاد شود تنشهاي رس افت مي كند و درزها به حدي باز مي شوند كه آب در آن عبور مي كند . مقاومت برشي كاهش مي يابد .

عواملي كه در افزايش فشار برشي مؤثرند :

1) انسان : انسان با حفر قاعده دامنه ها،   شيب های  تندی  را ايجاد مي كند و باعث برداشت قسمتي از حامي و حايل قاعده نيز مي شود ، انحراف بيش از اندازه آب در دامنه ها از بين بردن پوشش گياهي ، احداث جاده ها ، ايجاد ساختمانها ( بارگذاري ) شخم نامناسب ( شخم در جهت شيب و عمود بر خطوط تراز ) زهكشيهاي نامناسب درياچه ها يا مخازن آب ، بريدگيها و حفاريهاي مصنوعي و … از ديگر دخالتهاي انسان مي باشند .

2) هيدرولوژي : جريان رودخانه ها نقش مهمي در زيربري خاك داشته كه در نتيجه انفصال بين دانه هاي خاك بوجود مي آيد ، شست و شوي مواد دانه اي با فرسايش درز آبي ، كاهش وزن توده خاك در پايين دست در اثر زيربري موجب تسريع حركت توده خاك در جهت شيب مي شود .

3) شيب : يكي از عوامل اصلي لغزشهاست . هر چه شيب بيشتر باشد و طول آن نيز بيشتر باشد فشار بيشتري بر خاك دامنه وارد شده و قدرت جاذبه نيز افزايش مي يابد . در صورت برش خاك تأثير شيب چند برابر مي شود . وجود لايه هاي رسي و مارني اگر در جهت شيب زمين شناسي باشند مانند سطوح صابوني عمل مي كنند .

4) تنشهاي انتقالي زمين: مانند زمين لرزه ها و عبور دائم وسايل نقليه سنگين ، جابجايي گسلها و فرونشيني نيز در افزايش مقاومت برشي مؤثرند .

5) جابجايي تكيه گاهي جانبي و برشهاي داخلي – شيبدار شدن دامنه:  فرسايش بر اثر    رودخانه ها ، يخچالها ، عمل امواج و هوازدگي .

) اضافه شدن بار دامنه اي: پوشش گياهي ، فشارهاي نشستي آبهاي نفوذي ساختمانها ، تجمع مواد واريزه اي ، دفن و انبار كردن فضولات .

7) فشار جانبي : وجود آب در تركها ، آماس پذيري رسوب ، آزاد شدن فشار .

8) پوشش گياهي درختان : فشارهاي نشستي آبهاي نفوذي ، ساختمانها و انواع ساخت و سازهاي ديگر در سطح شيبهاي ناپايدار نيز مؤثر مي باشند .

عوامل تأثِر گذار  در وقوع لغزش  دره بابران

1-     ليتولوژي : اين بخشی ازحوضه  با توجه به نقشه زمين شناسی  رامسر  و بررسی های ميدانی  بیشتر از تشکیلات  دوران  دو م زمين شناسی   از سازند شمشک(  شیل، فورش، ماسه سنگ، سیلت سنگ جوش و عدسی های کوچک زغال و... )  تشکيل شده است. در بین  این سنگ  ها با توجه  به بررسی  انجام شده  از 30 لغزش  گذشته  بیش از 50 درصد از  لغزشها درسنگ های  شیل اتفاق افتاده است   نمونه های آن نیز  در  تحقیقات   مناطق دیگرکشور  و جهان نیز این  موضوع  را تأیید می کند و قرار گیری یک لایه روی دانه  و و بوِیژه رسی  بر روی این  نوع سنگ به همراه  آب   دخالت  شیب  و جاذ به    توده خاک  بر روی آن بصورت صابونی عمل کرده  و در جهت شیب حرکت می کند.

2-    -فعالیت انسانی :  در  10 سال   اخیر   جاده های بین جنگلی زیادی  احداث شده که یکی ازآنها  جاده  بین جنگلی دره باران  که در نهایت  دو حضه  صفارود  و  چالکرود  را با هم دیگر ارتباط می دهد.  علاوه بر آن  جاده جواهرده نیز  دربالا دست  منطقه رانشی قرار دارد  بنابر این در  منطقه  مورد  نظر نوعی  کسیختگی  ایجادشده  و حامی  دامنه  درپایین دست حذف شده    علاوه بر آن تردد  ماشین  های سنگین و  نیمه سنگسن زیاد در جاده  جواهرده نیز در بالادست  تنش زیادی را وارد  کرده که فرورفتگی های در حال حاضر در جاده جواهرده  وجود دارد نشان می دهد که بالادست منطقه رانشی نیز در حال یک خزش آرام   وخبر از وقوع یک لغزش  را در آینده  می دهدضمناً تردد  بیش از حد ماشین های سنگین حمل زباله  چوب  در جاده  بین جنگلی   و با وج ود اینکه  پای دامنه توسط رود خانه بریده شده است  در وقوع آن مؤثر بوده است. بنابر این  عامل  انسانی  یکی از مهمترین  عوامل ایجاد  لغزش بوده است.

3-    گسل ها:

با توجه به نقشه زمین شناسی   تعداد زیادی  گسل در   منطقه  رانشی وجود دارد  و با توجه  به جوان بودن  کوه های البرز  و   لرزه خیزی  بالا  جابجایی بسیار  آرام  آن ها می تواند  در  خاک های دامنه ها  تنش هایی را ایجاد  کند    وقوع  لغزش ها را تسهیل نمایددر تحقیق بعمل آمده از   حوضه  بیشترین  لغزش ها در  نزدیک ترین فاصله  با گسل ها اتفاق افتاده اند.

4-اقلیم    :

 در  تقسیم بندی  اقلیم  حوضه براسا س   نمودار تعیین اقلیم  آمبرژه  منطقه  مورد نظر در  اقلیم  مرطوب قرار دارد و  مقداربارش  بین  800 تا 1100 میلمتر  بر اساس  ایستگاه های  کلیماتولوژی  در حوضه  می باشد.بنابر این  بارش باران زیاد   و دخالت  آب با  نوع خاک  و سنگ  می تواند  در وقوع آن بسیار مؤثر باشد. لغزش  مورد نظر  در زمانی اتفاق افتاد  که  برف های سنگینی در فواصل زمانی نزدیک به هم  اتفاق افتاده بود.در اسفندماه  زمین به علت زاویه تابش خورشید  در نیمکره شمالی  زمین در حال  گرم شدن است و  ذوب ناگهانی  مقدار زیادی برف  و نفوذ آن در زیر زمین  زمینه را برای وقوع لغزش  فراهم نموده است.

4-    نوع خاک:

نوع خاک  منطقه لوم تا رس بوده  که  زمینه مساعدی رابرای برای  رانش فراهم می کند  . این نوع خاک با  دخالت عوامل دیگر می توانند  در وقوع انواع لغزش ها مؤثر باشند. رس ها به علت  ریز دانه بودن سریع منافذ آنها بسته شده و  آبها غیر قابل نفوذ می شوند و در نتیجه  توده عظیم  خاک بر روی  سنگ مادر قرار می گیرد  و با دخالت آب  بر رو ی سنگ  بصورت لغزشی عمل می نماید.

 5-افزایش وزن توده خاک:

 وجود درختان انبوه در  دامنه شیب دار  فشار ناشی یاز  بار گذاری اتفاق می افتد  و  با وجود  انبوهی درختان در این منطقه می تواند مؤثر باشد.

6-شیب و تأثیر جاذبه: همانطوریکه  قبلاً  اشاره شده منطقه مور نظر  بین25ت35دصد شیب دارد. شیب زیاد در دامنه ها  و افزایش ورن توده خاک  به همراه  لغزنده بودن   سنگ   با دخات آب  می تواند   کار  جاذبه  را برای  حرکت مواد در دامنه های پرشیب  تسهیل نومده  و  توده خاک  را به سمت  پایین دست  حمل کند.

            منابع:

 1 چورلي ، ريچارد، شوم، استانلي ، سودن ، ديويداي، ژئو مرفولوژي ( فرايندهاي دامنه اي، آبراهه اي، ساحلي ، بادي) معتمد ، احمد، چاپ اول، انتشارات سمت، 1379، جلد سوم، ص55

2. كوك، آريو،دوركمپ، جي  سي،ژئومرفولوژي و مديريت محيط،  گودرزي نژاد، شاهپور ، چاپ اول، انتشارات  سمت، 1377، جلد اول، ص212

3-سلمليان .حسين . 1386. پايان نامه  کارشناسی ارشد . بررسی زمين لغره ای  حوضه آبی صفارود  با کمک ArcGIs