گروه آموزشی جغرافیا  شهرستان رامسر

تهيه  و تنظيم : حسين سلمليان  دبير جغرافيا  شهرستان  رامسر

 به نام خدا

مقدمه

          تغيير سطح آبها يكي از پديده هاي است كه در آبهاي آزاد و درياچه  ها  اتفاق مي افتد.  عوامل مختلفي در وقوع اين پديده  نقش دارند بر خي از عوامل  مربوط به  تحولات  زمين ساختي  و برخي  نيز به تغييرات اقليمي از ادوار گذشته تا كنون ارتباط دارند. اما برخي ديگر نيزبا دخالت نابخردانه انسان بوجود مي آيند. از لحا ظ زماني نيز  به دو گروه تقسيم مي شوند.  برخي  از آنها در زمانهاي گذشته اتفاق افتاده اند وكند مي باشند  كه در زمان كوتا  قابل لمس نيستند، كه تغييرات ناش از  حركت يخچالها  را مي توان  از اين گروه بحساب  آورد. اما  بخي ديگر  هستند كه مي توان  آن  را مشاهده كرد، بالاآمدن  آبها   ناشي از  وقوع تسونامي ها  از اين قبيل مي باشند.

    امروزه اين پديده، بعنوان يكي از مخاطرات محيطي(1) تلقي مي شود. بالا يا پايين رفتن  آبها اثر ات مثبت ومنفي را درسواحل مي گذارند. اما آنچه در نظر مردم عادي مورد توجه  قرار مي گيرد، اثرات منفي آن مي باشد. زيرا گاهاً موجب خسارات  مالي وجاني مي شود. امروزه بخش عظيمي از مردم دنيا در سواحل زندگي مي كنند و تأسيسات و بناهاي مختلفي در اين مناطق  وجود دارد.حمل و نقل ارزان دريايي سبب شده است كه تقريباً  همه كشور هاي كه داراي سواحل هستند بيشترين تجارت خود را از طريق دريا انجام دهند.

            صيد ماهي دردرياها و وجود منابع عظيم  نفت و منابع ديگر در برخي از سواحل دنيا و صنعت توريسم  به اهميت و نقش سواحل بيش از پيش افزوده است. در بسياري از موارد از طريق اخبار وجرايد  مطالبي در ارتباط  با تخريب  سواحل به گوش مي رسد كه با توجه به اهميت موضوع  مديريت  سواحل را مورد توجه قرار مي دهد.بحث مديريت سواحل يكي از موضوعاتي است كه اكثر رشته هاي مرتبط با آن سعي دارند، بنحوي ايفاي نقش نمايند. دراين ميان جغرافيا نيز از طريق ژئو مرفولوژي و شاخه هاي ديگر آن مورد مطالعه  قرارمي دهد.با وجود مشكلات كنوني كه در ارتباط با بالا و پايين رفتن سواحل پديد مي آيد، شناخت عوامل مؤثر بر تغيير سطح آبها مي تواند نقش مهمي د ر مديريت  سواحل داشته باشد. د راين مجموعه سعي شده است ،ضمن بررسي  عوامل مؤثر  بر نوسان آبها در ارتباط با مديريت سواحل نيزمطالبي ذكرشود و  همچنين شواهدموجود در ارتباط  با شناخت  نوسان آبها مورد بررسي  قرار مي گيرد

علل تغيير سطح  آبها

         تغيير سطح آبها از زمان شكل گيري آبها در زمين  وجود داشته است. دانشمندان با تحقيقات گسترده اي انجام دادند اين موضوع را به اثبات رسانيده اند كه عوامل طبيعي و انساني در نوسان آبها در دوره هاي  مختلف مؤثر بوده اند. آبها  داراي  بار جامد  بوده و در هر بار تغيير با برخورد ساحل موجب شكل گيري اشكال كاوشي و تراكمي  در سواحل مي شوند. صرفنظر از پديده  جزر و مد ميانگين آب درياها براي ساكنان  نزديك اقيانوسها اهميت دارد. ارتفاع موج ناشي از طوفان سطح  آب در يا ها را به صورت موقت بالا مي برد و ارتفاع  موجها  برخي از موارد  به بيش از چندين متر مي رسد. يكي از عوامل اصلي آن  وقوع زلزله ها مي باشند و بدنبال خود

 تسونامي هاي شديدي را بوجود مي آورند. با توجه به شواهد مي توان علل تغيير سطح آبها را در دوره  هاي مختلف و بويژه در دوره  كواتر نر مورد بررسي قرارمي گيرد.

1-  اثرات گلخانه اي

اين پديده مي تواند با گرم كردن تدريجي زمين  ميزان ذوب يخچالها را افزايش دهد و سطح  آبها را بالا ببرد. چنانچه گاز گلخانه اي به همين منوال و جود داشته باشد در آينده بايستي  شاهد  به زير آب رفتن  تدريجي شهر ها ي ساحلي زيادي  باشيم.

2- تغييرات اقليمي

 با گرم شدن  آب هواي زمين يخچالهاي  قطب جنوب  و گرينلند  و  كوهاي يخي  قطب  شمال  به  آرامي ذوب شده  و سطح آب اقيانوسها را بالا مي برد.  طي چند هزار سال گذشته در هر قرن  3/. متر  سطح  آب دريا ها بالا آمده  و در صد سال آينده  به 1تا 2 متر در هر صد سال مي رسد.  در دوره  بين يخچالي با افزايش گرما يخها ذوب و روانه  درياهاي  آزاد  مي شوند  وسطح آبها رابالا مي آورد ولي بر اثر تبخير سطح  آب در يا چه ها ي بسته  پايين مي آمد به همين علت سطح درياچه خزر  از يخبندان ورم(2)  در حال پايين رفتن و سطح خليج فارس در حال  بالا آمدن است . با وقوع پديده  ائوستاتيك (3)  مقدار نمك دريا  بخصوص در حاشيه درياهاي  قطبي كم  و در مرحله  يخبندان زياد مي شده است.

3- مراحل  يخبندان  و بين يخبندان

اگرچه  در دورههاي  طولاني زمين شاسي موقعيت  درياها  و خشكيها تغيير  مي كرده ولي  در دوره  كواترنر  تقريباً ثابت ماند ه است و تغييرات  فقط در بزرگي و گستردگي  آبها در زمين در كل نسبت  سطح آبها به خشكيها ، ارتفاع  سطح  آبها و بطور كلي در ايجاد ارتباط بيشتر  با تالابها يا قطع  اين ارتباطها در دوره اي  از يخبندان روي داده است.  با توجه به تمركز گسترده اقيانوسها در نزديكي استوا  در دوره  يخبندان  مقدار تبخير در كل سطح درياها چندان تغيير نكرده است.  اين تبخير  به ارتفاعات و عرضهاي  بالا بصورت  برف و فرو مي ريزد و در نتيجه  بيشترين  بارش بصورت  برف بوده است و به علت سرماي شديد از ذوب  برف و جريان به سمت دريا جلوگيري  مي شده است .بنابر اين سطح  آبها در اين  زمان پايين  مي آيد.

در دوره بين يخبندان با ذوب بر فها  سطح  آبها  بالا مي آيد كه در درياچه هاي بسته  اين وضعيت بر عكس  مي باشد. سطح آب در يا ي خزر  نيز به همين صورت بوده است  منتها در سالهاي اخير با حفركانالهاي آب رساني در ارتفاعات  شمال روسيه  ساليانه 56 كيلومتر مكعب  در مدت  20 سال به  آب درياي خزر  افزوده شده و سطح  آب  درياچه  را بالا آورد.

          بررسيها نشان مي دهد كه سطح  آب اقيانوسها دردوران چهارم سه بار نسبت  به سطح امروزي  بالا آمده و چهار بار نيز  پاينتر از  سطح  فعلي بوده است.كه به دور هاي يخچالي  و بين يخچالي ارتباط داشته است و نظمي در پايين يا بالا رفتن آبهاوجود نداشته است. سطح اقيانوسها به موازات نوسانات از اواخر پليوسن تا عهد حاضر بتدريج  پايين آمده و با بالا آمدن قاره ها  ونشست  تدريجي  كف اقيانوسها  همراه بوده است. در پليوستوسن(4) علاوه بر  پديده  گلاسويواستاتيك(5)  عامل ترمو استاتيك (6) نيز مؤثر بوده است.دوره هاي  يخچالي از لحاظ شدت و زمان نيز يكسان  نبوده است.  در برخي دوره ها از قطبها به عرضهاي پايين كشيده مي شدكه در افزايش آب و بالا آمدن  آبها  مؤثر بوده است. در صفحه بعد عوامل مؤثر بر تغيير سطح آبها  به اختصار آورده شده  است.يكي از عوامل تغيير دهنده  سواحل  تغييراتي است كه درپي زلزله ها ايجاد مي شود كه بارز ترين خطر  ثانويه زلزله ،موجهاي زلزله  و پيدايش تسونامي ها(7) مي باشد.  آكثر تسونامي ها  ناشي از جابجايي  بستر دريا هاست. با انفجار آتشفشاني جزاير  آتشفشاني و سنگهاي  بزرگ  و سواحل فرستاده مي شود  .(8)هوك معتقد است كه  بالا آمدن حوضه هاي  پست منجر به  پخش آب در سطح خشكيها ودر نتيجه پيشرفت دريا در قاره ها مي شود كه آن را تالاسو كراتيك  ناميد  و در مرحله  فرونشيني  همزمان  با تمركز رسوبها در حوضه ها خشكيهاي  اطراف برخاسته و پس روي  در خشكي  را  سبب مي شوند  كه آن  را  ژئو كراتيك ناميد.(9)

                                          علل تغيير  سطح آبها                         

   پيدايش ارتفاعات زير دريايي

 آتشفشانها :   چشمه هاي  آتش فشاني  زير دريايي

 برخاستن  اعماق

فعاليتهاي داخلي زمين    كوهزايي :   فروريختن اعماق

 تعادل بين رسوبگذاري – فرونشيني كف

  ايزوستازي :  يخبندان و بين يخبندان                                                 

 پديده هاي استاتيك و اپي روژنيك(10) :     گلاسيو استاتيك                                                  

                                                                    ترمو استاتيك

                                                                                                ژئوكراتيك                              

                                                                                                تالاسو كراتيك

انحنا پذيري و تغييرات سواحل

 افزايش  يا كاهش واردات  جوي بطور طبيعي :    افزايش يا كاهش  سطح آب و يا اثر  متناوب ساليانه – تغييرات شوري

عوامل  اقليمي  و كيهاني

تغيير در بيلان آب  واردات  - تبخير :    تغيير  محدود ارتفاعي  و زماني  تغييرات شوري  افزايش سطح  درياي آزاد  پايين آمدن سطح درياي بسته

 عوامل انساني : سد سازي  در مسير  جريانها -  انحراف مسير  جرياني  تنظيم  يا بستن  كانال هاي خروجي – هدايت آبها به حوضه

 عومل كيهاني  غير  عادي:  تغييرات يازده ، سي و صد ساله و غيره-    جز و مد هاي غير عادي    با ايجاد منطقه كم فشار بالا و پايين رفتن سطح دريا بطور غير معمول (11)

چگونه مي توان  نوسان  سطح آبها  را  مطالعه كرد؟

           بهترين روش مطالعه تغيير  سطح آبها  استفاده از  شواهد ژئو مرفولوژيك مي باشند ولي گاهي اوقات  شواهد قديمي تحت تأثير  تحولات  زمين ساختي بعدي  تغير شكل  مي يابند و لازم است  از شواهد غير ژئو مرفولوژيك نيز استفاده كرد .فسيل جانداران نقش مهمي در برطرف كردن اين مشكل دارد.  البته بايستي ياد آور شد كه ارتفاع حقيقي سطح در ياهاي كنوني با توجه  به سنگواره ها  حد واقعي را نشان نمي دهد  زيرا ارتفاع بسياري از سنگواره ها درتحولات زمين ساختي تغيير يافته اند. اثرات ناشي از دوره هاي يخچالي وبين يخچالي نشان مي دهدكه جانورن  دوره هاي سرد و گرم بايكديگر متفاوت مي باشند.امروزه  با تهيه  نقشه هاي  توپوگرافي ، نقشه  نمودارهاي ژرفاي آب ، عكسهاي هوايي ، تصاوير ماهواره اي در جهت رديابي تغييرات  خط ساحلي از لحاظ  تاريخي  و زمان مورد استفاده  قرار مي گيرد(12)

مديريت سواحل

          تغيير سطح آبها  در اغلب نقاط دنيا كه انسانها زندگي مي كنند براي ساحل نشينان  مشكلات زيادي ايجاد مي كند و گاهي نيز اين مشكلات  به جهت  اهيت اقتصادي در كل كشور مشكلاتي ايجاد مي نمايد.وقوع طوفانهاي شديد آبها را به سمت  سواحل  هدايت  مي كنند و هرساله  خسارات مالي وجاني فراواني را بويژه كشورهاي در حال توسعه، ايجاد مي كند. يكي از اقداما ت مهم د راين راستا طر حهاي آمايش محلي با توجه به انجام عمليات مهندسي ساختماني  است كه  اجازه توسعه در نواحي معرض خطر فرسايش را مي دهند گاهي نيز طرحهاي سنجيده  شده باعث  اثرات زيانبار در سواحل مي شود و بر اثر آن امكانات بالقوه آن تحت تأثير قرار مي گيرند. فرسايش سواحل يكي از بحرانهاي حال حاضر در سواحل مي باشد.  بنابر اين  به علت پيچيدگي بسيار زياد  فعاليتهاي  فيزيكي  و انساني  در منطقه  ساحلي  وظايف مديريت آن را مشكل مي سازد.

           جوليف  و باتمن  معتقدند «حل رضايت  بخش  مسايل  به نيازهاي  معين  و متقابل  و مربوط به هم ، بستگي دارد»(13) اولين و مهمترين  واكنش  پيرامون انواع تحولات  بوجود آمده در سواحل «بر نامه ريزي»  است. دومين  واكنش مهندسي ساحلي  است در اين ارتباط  ايجاد ديوارهاي  ساحلي و سنگچين ، ديوارهاي حائل  موازي با سواحل كه فرسايش سقوط دامنه  را محدود مي سازد موج شكن ها نيز  نقش مهمي  دارند. ودر دراز مدت نيز يك مديريت جهاني  را مي طلبد  و مي توان  با همانگي  كشور ها  از مقدار  گاز هاي گلخانه اي كاست.

        از نظر محيطي  سه مرحله  بنيادي براي  طرح  مناسب و خوب ساختمانهاي  ساحلي  ضرورت دارد. 1- شناسايي  فرايندهاي  مهم  در يك محيط 2- فهم اهميت  نسبي آبها  و اعمال     متقابلشان   3- تجزيه  و تحليل درست اعمال متقابل  كه  در هر سه مرحله با دخالت عوامل ژئو مرفولوژيكي ارتباط دارد.

 در ارتباط  با مديريت ساحلي  تشديد فرسايش ساحلي  با دخالت انسان اهميت زياد ي دارد. زيرا  گاهي ايجاد موانع  در مقابل  امواج  و با لارفتن آبها منجر  به تخريب در جاي ديگر مي شود.بنابر اين سواحل  شكنند ه مي باشند و هر گونه دخالت  بايستي به صورت علمي انجام گيرد. امروزه  يكي  ديگر از  مشكلات  سواحل   آلودگيهاي ساحلي مي باشد و خطرات زيست محيطي فراواني را بوجود  آورده است كه در كنار فرسايش سواحل  و تخريبهاي ناشي از بالا آمدن آب موانع  زيادي  را  در اجراي طرحهاي صنعت توريسم  و موجب ازبين رفتن  جانوران درياي شده است.  در هر مورد  بايستي   وضعيت محلي  را  در نظر گرفت  و نسبب  به  تهيه  نقشه هاي  پيش آگاهي  و هشدار دهي اقداماتي انجام داد.

 نتيجه گيري

         تغييرات  سواحل در مناطق مختلف در دوره هاي  زماني  متفاوت بوده است، اما  آنچه مسلم است  در دوره اي اوليه  زمين شناسي  اين تغييرات زياد بوده است و لي در دوره كواتر نر وضعيت  سواحل  تقريباً  ثابت بوده است. بطوريكه تحت تأ ثير عوامل مختلف، در دوره يخچالي سطح  آبها  پايين رفته  و بر عكس در دوره  بين يخچالي افزايش يافته است. اين  وضعيت در درياهاي بسته  متفاوت  بوده است. امروزه  جهت شناخت  سواحل در گذشته از شواهد ي مانند سنگواره ها  و تحولات  تكتونيكي و رسوبات  حاشيه  سواحل  مورد استفاده  قرار مي گيرد.

          بطور كلي  عوامل نوسان آبها  از گذشته  تاكنون   فعاليتهاي داخلي زمين  ، حركات كوهزايي  ، پديده هاي  استاتيك  و اپي  روژنيك ، واردات  جوي تغيير در بيلان  آب  عوامل جوي  كيهاني  غير عادي  و در حال حاضر نيز  انسان نقش مهمي را در تغيير  سواحل  ايفاء  كرده است. به همين جهت  مديرست  سواحل  مورد توجه قرار مي گيرد در اين ارتباط شناخت  عوامل  ژئومرفولوژيكي  نفش مهمي  دارند . برنامه ريزي  پيرامون  مديريت سواحل  نقش مهمي  در جلوگيري  از خطرات تغيير سواحل  و يا خسارات ناشي از آن دارد.       

 زير نويسها                                                             

 منابع و مآخذ

1- كوك ، آريو ، دوركمپ ، جي سي ، ژئومرفولوژي و مديريت محيط ترجمه گودرزي نژاد ، شاهپور ، چاپ اول ،  1378 ، جلد دوم

2-  معتمد ، احمد ، كواترنر ( زمين شناسي دوران چهارم ) ، چاپ اول ، دانشگاه تهران ، 1376

3- هوك ، ج . ام ، ژئومرفولوژي در برنامه ريزي محيطي ، ترجمه زمرديان جعفر ، چاپ اول ، انتشارات سمت ، تهران 1372

4- خالدي، شهريار، بلاياي طبيعي ، انتشارات  جهاد دانشگاهي  1379

5-  هاگت، پيتر،جغرافيا تركيبي نو،‌ ترجمه گودرزي نژاد، شاهپور، جلد  دوم، انتشارات سمت، 1379

 6- نادر صفت  ، حسين،  جغرافياي كواتر نر، انتشارات پيام نور ، 1379

 7- فصلنامه تحقيقات جغرافيايي، شماره هاي  64-63 ، زمستان 1380 و بهار 1381

8-  مجله  علمي و فني سازمان هوا شناسي كشور ، شماره 40 ،زمستان  1377